KOMORA HIPERBARYCZNA

O metodzie

HBO (ang. hyperbaric oxygen) czyli tlenoterapia hiperbaryczna należy do coraz powszechniej uznawanych technik stosowanych przy leczeniu urazów, chorób oraz terapiach ogólnoustrojowych.

Polega ona na połączeniu wyższego ciśnienia atmosferycznego wraz z podwyższonym poziomem tlenu w specjalnej komorze (zwanej komorą hiperbaryczną), dzięki czemu tlen może dotrzeć bezpośrednio do tkanek pacjenta z ominięciem układu oddechowego. W efekcie dochodzi do natlenienia wcześniej niedotlenionych komórek, likwidacji wielu zakażeń oraz oraz ogólnej biostymulacji organizmu wzmacniającej układ immunologiczny i przyśpieszającej regeneracje tkanek.

Przyjmuje się, że normalnych warunkach panujących w ludzkim organizmie, w każdym litrze surowicy rozpuszczonych jest 3 ml tlenu. Warunki panujące w komorze hiperbarycznej sprawiają natomiast, że zawartość rozpuszczonego w surowicy tlenu dochodzi aż do ok. 50 ml. Dzięki temu, że wnętrze komory ma wyższe ciśnienie od atmosferycznego, tlen swobodnie przenika przez tkanki z ominięciem wszelkich barier fizjologicznych. Oznacza to, że może on dostać się w miejsca w które nie ma szansy się przedostać normalnie. Są to zarówno obszary źle ukrwione jak i obszary gdzie doszło do obumarcia naturalnych szlaków przenoszenia tlenu, jak przy poparzeniach, zakażeniach tkanek lub trudno gojących się ranach czy po ciężkich kontuzjach bądź przeszczepach. Tlenoterapia przynosi efekty nieosiągalne żadną inną terapią, sprawiają, że ciało pacjenta w komorze hiperbarycznej w krótkim czasie i bez wysiłku odnosi te same korzyści związane z regeneracją organizmu, co w przypadku znacznie dłuższych terapii. Wszystko bezboleśnie i bez skutków ubocznych. Wynika to z prostego faktu – tlenoterapia hiperbaryczna nie zaburza w żaden sposób naturalnego funkcjonowania organizmu a jedynie przyśpiesza już istniejące procesy lecznicze. Surowica otaczająca wszystkie tkanki, u zdrowo odżywiającego się człowieka, zawiera nadmiar elementów budulcowych dla tkanek jednak prędkość właściwej regeneracji uzależniona jest od dostępnej dla komórek energii. A energia, jak każdy wie, jest uzyskiwana w ludzkim organizmie w tlenowego rozkładania substancji takich jak węglowodany czy tłuszcze. Tlen jest niezbędny do efektywnej produkcji energii. Dlatego w normalnych warunkach, komórki regenerują tkanki dość powolnie, ponieważ ogranicza je ilość dostępnego tlenu. Bez tlenu nie mogą wytworzyć wymaganej ilość energii, więc muszą go stopniowo wyłapywać i hamować własne procesy metaboliczne czekając na więcej. Sytuację tą odwraca tlenoterapia hiperbaryczna, sprawiając, że jedynym ograniczeniem dla komórek organizmu jest samo tempo ich metabolizmu.

Naukowe dowody skutecznosci dzialania

Pierwsze terapie tlenowe pojawiły się już XVII wieku – właśnie wtedy C. Henshaw brytyjski lekarz i fizjolog skonstruował specjalne urządzenie do leczenia tlenem, które nazwał „komorą hiperbaryczną”. Jednak dopiero po latach, holenderski chirurg I. Boerema, doświadczalnie udowodnił, jak bardzo istotna do życia surowica w której rozpuszczony jest tlen. Wykonał on doświadczenie na pozbawionych hemoglobiny młodych świniach, które polegało właśnie na kilkugodzinnym poddawaniu ich działaniu sprężonego tlenu w komorze hiperbarycznej – w ten sposób dowiódł on, że rozpuszczony w surowicy tlen całkowicie wystarcza do życia. W samej Polsce terapie hiperbaryczne zaczęto badać dopiero w 1899 roku, dzięki badaniom J. Świątecki i F. Sulikowski nad wpływem wysokiego ciśnienia na organizmy żywe. Opisali oni stopniowe zmniejszenia się liczby erytrocytów u zwierząt doświadczalnych poddanych długotrwałemu działaniu hiperbarii. Zanikały one ponieważ organizm ich nie potrzebował w takich warunkach. Natomiast już około trzydziestu lat później, w roku 1935, A. Oszacki otworzył w Państwowym Szpitalu św. Łazarza na terenie Krakowa, pierwszy oddział gazolecznictwa, gdzie leczono ludzi za pomocą namiotów tlenowych jak również komór hiperbarycznych z tlenem pod ciśnieniem 2 ATA.

Współcześnie pojawia się coraz więcej prac dowodzących działania terapii hiperbarycznych. Już teraz wiadomo jak korzystne są sesje w komarach hiperbarycznych przy regeneracji uszkodzonych mięśni u sportowców, leczeniu złamań, poparzeń czy niedotlenień wywołanych innymi schorzeniami. Natomiast nowe badania dowodzą, że dobroczynnego działanie tlenu podawanego pod ciśnieniem nie ogranicza się do usprawniania regeneracji ciała, ale również funkcjonowania mózgu. Prace dr Paula G. Harcha opublikowane w 2011 r. w Journal of Neurotrauma wskazują, że tlenoterapia hiperbaryczna jest bezpieczną i skuteczną metodą leczenia wszelkiego rodzaju schorzeń neurologicznych. Doktor Harch stworzyły podwaliny nowych koncepcji leczenia zarówno ciężkich schorzeń neurologicznych jak porażenia mózgowe jak również usprawnieniu pracy mózgu u osób zdrowych bądź dotkniętych upośledzeniami ze spektrum autyzmu. Kontynuując tą koncepcje, Dr Shai Efrati z Uniwersytetu w Tel Avivie zastosował tlenoterapię hiperbaryczną do przywracania wielu funkcji neurologicznych u osób po udarach, co do których zakładano już dożywotnią niesprawność.

Rekomendacje

Najlepszym dowodem skuteczności terapii hiperbarycznych (HBOT) jest sam fakt ich oficjalnego uznania i wprowadzenia do standardowego leczenia publicznego. W szpitalach znajdują się komory hiperbaryczne a zabiegi z ich wykorzystaniem są refundowane w ramach NFZ. Jedynym ograniczeniem jest tylko uznanie celowości samego zabiegu – obecna polityka zdrowotna przewiduje stosowanie tlenoterapii jedynie w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia życia oraz kiedy nie ma alternatywnych opcji leczenia. Oznacza to, że wszelkie zabiegi HBOT, które jedynie poprawiają komfort życia bądź przyśpieszają proces regeneracji organizmu, nie są rutynowo przeprowadzane przez publiczne szpitale.

Wskazania do leczenia hiperbarycznego refundowane przez NFZ obejmują:

Jednostki chorobowe o przebiegu ostrym jak:

  • choroba dekompresyjna
  • zatory gazowe
  • zatrucie tlenkiem węgla
  • martwicze zakażenie tkanek miękkich
  • ostre niedokrwienie tkanek miękkich
  • uraz mięśniowo-szkieletowy
  • uraz wielonarządowy
  • zespoły kompartmentalne i następstwa urazów zmiażdżeniowych
  • oparzenia termiczne (II stopień > 10% u dzieci i III stopień > 20% u dorosłych)
  • nagła głuchota idiopatyczna
  • głuchota po urazie akustycznym

 

Ciężkie schorzenia przewlekłe:

  • popromienne uszkodzenie tkanek i narządów
  • zespół stopy cukrzycowej
  • zakażenie, martwica kikuta po amputacji
  • zapalenie skóry i tkanki podskórnej
  • rozlane, złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego
  • owrzodzenia odleżynowe
  • zapalenie i martwica kości
  • przeszczepy skóry zagrożone martwicą
  • rekonstrukcja tkanek zagrożona martwicą
  • zakażenie rany pourazowej
  • zapalenie mostka, śródpiersia pooperacyjne, niestabilność mostka,
  • ropnie
Rekomendacje NFZ

Schorzenia przy których rzadko szpitale stosują HBOT to:

  • oparzenia
  • encefalopatia anoksyczna
  • infekcja beztlenowcowa płuc i opłucnej
  • zespoły reperfuzyjne po zabiegach naczyniowych i replantacji kończyn
  • ostre stany niedokrwienne oczu
  • pneumatosis cystoides intestinalis.

 

Schorzenia co do których wciąż stosowanie HBOT jest niewskazane ze względu na istnienie alternatyw to:

  • martwica główki kości udowej
  • udary mózgu
  • zapalenie śródpiersia po sternotomii
  • anemia sierpowatokrwinkowa
  • urazy mózgu i rdzenia kręgowego
  • zawał serca
  • zapalenie ucha środkowego

 

Przeciwwskazań do zabiegu, o których warto pamiętać:

  • nieleczona odma
  • infekcje wirusowe
  • ostre schorzenia uszu
  • padaczka
  • wrodzona sferocytoza
  • stosowanie niektórych leków jak Mafenide acetale czy cytostatyków
    (Doksorubicyna, Bleomycyna, Cisplatinum)
  • ciąża
  • zapalenie nerwu wzrokowego
  • rozrusznik serca
  • niektóre choroby płuc jak rozedma
  • stany gorączkowe
Rekomendacje NFZ

Urządzenia

Są różnorodne rodzaje komór hiperbarycznych stosowanych w HBOT. Najczęściej wyróżnia się:

  • Komory jednomiejscowe
  • Komory wielomiejscowe
  • Worki Gamowa

Komor jednomiejscowe (ang. monoplane), których głównym zastosowaniem jest leczeniem oparzeń twarzy oraz szyi. W odróżnieniu od komór wielomiejscowych w komorach monoplane chorym nie zakłada się maski na twarz. Ograniczaniem przy ich stosowaniu jest tylko zdrowie samych pacjentów, ponieważ nie są one zalecane dla osób z problemami krążeniowo-oddechowymi.

Dodatkowo wyróżniamy dwa typy komór jednomiejscowych ze względu na ich kształt:

  • komory cylindryczne – gdzie chory jest w pozycji horyzontalnej
  • komory kuliste – gdzie pacjent jest w pozycji siedzącej

Komory wielomiejscowe (multiplace), które mają znacznie szersze spektrum zastosowań. W ich wnętrzu może też przebywać jednocześnie dwóch lub większa liczba pacjentów. O ile samo ciśnienie w komorze jest podwyższone, stężony tlen jest podawany przez specjalną maskę, która szczelnie przywiera do twarzy.

Worek Gamowa, których głównym zastosowaniem jest leczenie choroby wysokościowej bądź dekompresyjnej w punktach medycznych. Są to specjalne, nadmuchiwane worki w których pacjent utrzymywany jest w warunkach podwyższonego ciśnienia. Worki Gamowa są stosowane przeważnie w punktach medycznych położonych na dużej wysokości nad poziomem morza, choć coraz częściej pojawiają się w uzdrowiskowych, sanatoriach oraz gabinetach komercyjnych.

Sam zabieg standardowo trwa od 45 do 60 minut, choć mogą występować różnice w zależności o typu schorzenia. Najczęściej zaleca się odbywa sesji raz dziennie a ilość zabiegów waha się od 10 do 60, co również jest zależne od typu schorzenia. Każda sesja komorze hiperbarycznej odbywa się w ciśnieniu powyżej 1,5 ATA, które jest wartością dającą najbardziej wymierne efekty przy najmniejszych efektach ubocznych. Na zewnątrz komory, zawsze czuwa nad pacjentem zespół specjalistów obsługujących sprzęt i monitorujących jego pracę.